Αυτό που διέφυγε(;) της προσοχής όλων, ήταν ότι η πτώση του τζίρου είχε αρχίσει πολύ πιο νωρίς. Όπως και το ότι, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, μαίνεται μία σύγκρουση μεταξύ των μεγάλων επιχειρήσεων με το μικρό λιανεμπόριο που αναπόφευκτα θα οδηγήσει στην περαιτέρω αναδιανομή του τζίρου στις τάξεις του εμπορικού κόσμου. Ο οποίος, στην πλειοψηφία του βαθειά συντηρητικός, δεν κατάλαβε ότι χρησιμοποιείται για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας. Πολύ περισσότερο, δεν έχει ακόμα καταλάβει ότι τα συμφέροντα και οι προοπτικές δεν είναι ενιαία για όλους.
Ενδεικτικά είναι τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας για το λιανικό εμπόριο που αφορούν τον Οκτώβριο του 2008.[1] Σε αυτά παρατηρείται οριακή αύξηση του τζίρου (σε σταθερές τιμές)[2] «κατά 0,4 %, έναντι αύξησης 1,4 % που σημειώθηκε κατά την αντίστοιχη σύγκριση του έτους 2007 προς το 2006». Όμως αυτή η αύξηση προήλθε κυρίως από την αύξηση του τζίρου στα καταστήματα ειδών διατροφής κατά 3,1 % ενώ στα καταστήματα εκτός ειδών διατροφής παρουσιάστηκε μείωση κατά -1,6 %.
Αυτή η αύξηση του τζίρου κατά 0,4 % τον Οκτώβριο παίρνει εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά εάν επιμεριστούν τα στοιχεία με βάση το είδος των καταστημάτων
Έτσι τα μεγάλα καταστήματα τροφίμων αύξησαν το τζίρο τους κατά 3,5 % και τα πολυκαταστήματα κατά 6,1 %. Σε αντίθεση με τα καταστήματα ένδυσης - υπόδησης που εμφάνισαν μείωση κατά - 4,2 % και των καταστημάτων επίπλων – ηλεκτρικών ειδών και οικιακού εξοπλισμού που παρουσίασαν μείωση κατά - 8,6%.
Με απλά λόγια, τον Οκτώβριο, με πλήρη απουσία διαδηλώσεων στο κέντρο της πόλης και με την κρίση μόλις να εμφανίζεται στην Ελλάδα, οι ανισότητες στην κατανομή του τζίρου ήταν περισσότερο από εμφανείς.[3]
Όμως και κατά την περίοδο των εορτών αυτή η γενική κατεύθυνση δεν άλλαξε. Ο τζίρος των καταστημάτων σε παραδοσιακές εμπορικές «πιάτσες» όπως το Χαλάνδρι, το Μαρούσι, η Κηφισιά και η Γλυφάδα εκτιμάται ότι μειώθηκε έως και 40%.[4] Και φυσικά σε αυτό δεν έφταιγαν οι διαδηλώσεις.
Αντίθετα, φαίνεται ότι εκτός από την οικονομική κρίση, που ούτως ή άλλως επηρέασε την αγορά, κάποιες αλλαγές συμβαίνουν και στις προτιμήσεις των καταναλωτών. Αφού τουλάχιστον η επισκεψιμότητα τις ίδιες ημέρες δεν φαίνεται να επηρέασε τα μεγάλα εμπορικά κέντρα και πολυκαταστήματα. Ενδεικτικά το Athens Heart, στην οδό Πειραιώς, δεχόταν ημερησίως 30.000 επισκέπτες.[5]
Αντίστοιχα, το Α' εννιάμηνο του 2008, μόνο το εμπορικό κέντρο The Mall Athens παρουσίασε αύξηση εσόδων κατά 8,4%, επισκεψιμότητα της τάξεως των 7,9 εκατομμυρίων και αύξηση τζίρου των καταστημάτων του κατά 6,7%.[6]
Έτσι ίσως εξηγείται γιατί παρά τη μείωση της κατανάλωσης σαν αποτέλεσμα της διεθνούς κρίσης, την επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης της κερδοφορίας των εμπορικών επιχειρήσεων και την αρνητική συγκυρία στην εγχώρια αγορά ακινήτων, σχεδιάζεται η συνεχής δημιουργία νέων εμπορικών κέντρων ανά την Ελλάδα.
Μόνο στην Αττική, ήδη λειτουργούν το Mall Athens στο Μαρούσι (58.500 τμ), το Golden Hall (41.000 τμ) στην Κηφισίας, το Avenue-Sanyo στο Μαρούσι (26.500 τμ), το Athens Millennium Mail στο Παγκράτι (9.400 τμ), το Athens Heart στην Πειραιώς (20.000 τμ), το Attica, το Notos κλπ. Αυτά όμως που ήδη λειτουργούν δεν είναι τίποτα μπροστά σε αυτά που σχεδιάζεται να κατασκευαστούν. Έτσι σχεδιάζεται το εμπορικό κέντρο της La Societe Generale Immobiliere στην Κάντζα (100.000 τμ), το Olympic Hall στο Γαλάτσι (38.000 τμ), το εμπορικό κέντρο Γιαλού στα Σπάτα (56.000 τμ), το εμπορικό χωριό της Mc Arthur στα Σπάτα (25.000 τμ), το Capitol στην περιοχή του Μουσείου στην Αθήνα (28.000 τμ) και βέβαια το εμπορικό κέντρο του Βωβού (70.000 τμ) στην περιοχή του Βοτανικού.[7] Αυτό το τελευταίο, εκκρεμεί μετά τα ασφαλιστικά μέτρα που κατέθεσαν κάτοικοι που εναντιώνονται στην κατασκευή του και η τελική απόφαση θα ληφθεί το Μάρτιο του 2009 από την ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας. Είναι όμως ενδεικτικό ότι η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για την διακοπή των έργων (που αφορούν το εμπορικό κέντρο και όχι το γήπεδο του Παναθηναϊκού) συνάντησε τη λυσσαλέα αντίδραση του δημάρχου Αθηναίων – και όχι μόνο - που κατά τα άλλα αγωνιά για την πτώση του τζίρου στα εμπορικά καταστήματα του ευρύτερου κέντρου της Αθήνας.
Με την οικονομική κρίση να εκδηλώνεται μέσα στην επόμενη διετία, υπολογίζεται ότι περισσότερα από πενήντα τέτοια εμπορικά κέντρα θα λειτουργούν στην Αττική αλλά και σε μεγάλες πόλεις της περιφέρειας. Μεταβάλλοντας ριζικά την κατανομή του τζίρου ως συνήθως εις βάρος των μικρότερων επιχειρήσεων.
Αφού για παράδειγμα σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ που αφορούν την εξέλιξη του κύκλου εργασιών του λιανικού εμπορίου την περίοδο 1995-2008 (Απρίλιος), ο τζίρος των πολυκαταστημάτων αυξήθηκε κατά 357% έναντι αύξησης 176% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων ένδυσης και υπόδησης. Όμως ο τζίρος και η μεγάλη επισκεψιμότητα δεν δημιουργούνται από το μηδέν. Τα πρώτα «θύματα» αποτελούν οι αγορές των δήμων με τους οποίους γειτνιάζουν, αλλά και άλλα εμπορικά κέντρα που έπαψαν να είναι της «μόδας».
Είναι φανερό ότι στο χώρο του λιανικού εμπορίου, σχεδιάζεται να γίνει, ότι έγινε και με τα καταστήματα τροφίμων την δεκαετία του 80 – 90 [8]. Σήμερα στο χώρο της αγοράς τροφίμων, οι δέκα μεγαλύτερες εταιρείες του κλάδου πραγματοποιούν το 78,58% των πωλήσεων πανελλαδικά και οι επόμενες δέκα το 10,45%. Συνολικά, οι είκοσι πρώτες, πραγματοποιούν πανελλαδικά το 89,03% του τζίρου. Με ότι αυτό σημαίνει για εναρμονισμένες πρακτικές (καρτέλ) στη διαμόρφωση των τιμών, τόσο στον τομέα της παραγωγής, όσο πολύ περισσότερο στον τομέα της κατανάλωσης.[9] Όμως μία ακόμα «παράπλευρη απώλεια» θα υπάρξει και στον τομέα της απασχόλησης. Αφού συνολικά, πάλι με στοιχεία της ΕΣΥΕ, οι απασχολούμενοι στο λιανικό εμπόριο ανέρχονται σε 500.000 περίπου. Υπολογίζεται πως για κάθε νέα θέση εργασίας που δημιουργούν τα μεγάλα εμπορικά κέντρα – πάγιο επιχείρημα ώστε να γίνει αποδεκτή η λειτουργία τους - χάνονται κατά μέσο όρο δύο, κυρίως σε οικογενειακές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις.[10]
Για το εμπορικό κέντρο του Χαλανδρίου η εξέλιξη δεν μπορεί βέβαια να είναι διαφορετική. Ήδη η πτώση του τζίρου των τελευταίων χρόνων αποδίδεται και στην λειτουργία του the Mall Athens στο Μαρούσι. Και βέβαια αναμένονται οι συνέπειες και από τη λειτουργία του Golden Hall. Σε έρευνα του Εμπορικού Συλλόγου της Αθήνας με την ένωση ιδιοκτητών ακινήτων, στο τέλος Ιουνίου, διαπιστώθηκε ότι στο Χαλάνδρι, ο «δείκτης χώρων διαθέσιμων προς ενοικίαση» αυξήθηκε δραματικά. Έτσι από 4,1 στο πρώτο εξάμηνο του 2007 αυξήθηκε στο 4,7 για το δεύτερο εξάμηνο του 2007, για να διαμορφωθεί στο 5,8 για τους πρώτους έξι μήνες του 2008. Για το Χαλάνδρι, αυτός ο δείκτης είναι ο χειρότερος των δύο τελευταίων χρόνων, μικρό δείγμα της επερχόμενης κρίσης.[11]
Η σχεδιαζόμενη εγκατάσταση αντίστοιχων εμπορικών κέντρων στην Κάντζα και τα Σπάτα είναι φυσικό ότι θα αυξήσει ακόμα περισσότερο την πίεση. Όχι τόσο στα καταστήματα που ανήκουν σε διεθνείς αλυσίδες - αλλά κύρια στα «μικρομεσαία».
Υπάρχει όμως λύση στο πρόβλημα;
Μία έρευνα (Ιούνιος 2008) από το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης για τις προτιμήσεις των καταναλωτών σχετικά με το δίλημμα πολυκαταστήματα ή τοπικές αγορές, δίνει αρκετά ενδιαφέροντα συμπεράσματα.[12]
«Τα εμπορικά κέντρα κερδίζουν το παιχνίδι έναντι των παραδοσιακών αγορών, επειδή συνδυάζουν τα ψώνια με την ψυχαγωγία (σύμφωνα με το 74% των ερωτηθέντων), αλλά και γιατί υπερτερούν σε κάποια άλλα σημεία, όπως είναι η ύπαρξη πάρκινγκ (89%), χώρων προσωπικής εξυπηρέτησης- π.χ. τουαλέτας - (87%) και εγκαταστάσεων απασχόλησης παιδιών (83%).»
Παράλληλα «ποσοστό 77,3% φτάνουν στα εμπορικά κέντρα με Ι.Χ., ενώ για την πρόσβαση στις τοπικές αγορές το κυριότερο μέσο μεταφοράς είναι τα... πόδια (40,6%), με δεύτερο το λεωφορείο (25,8%) και τρίτο το Ι.Χ. (23,1%)»
Όμως «σχεδόν οκτώ στους δέκα (78,5%) συμφωνούν ή μάλλον συμφωνούν ότι θα τις επισκέπτονταν συχνότερα αν υπήρχαν κοντά τους Μετρό και επαρκείς χώροι στάθμευσης»
Τι έχει γίνει στο Χαλάνδρι; Για χρόνια - απουσίαζε και συνεχίζει να απουσιάζει ένας συνολικότερος σχεδιασμός. Τόσο από τους τοπικούς εμπορικούς συλλόγους, πολύ δε περισσότερο από τις διοικήσεις του Δήμου, που κατά τα άλλα διακήρυσσαν και συνεχίζουν να διακηρύττουν το ενδιαφέρον τους προς τον εμπορικό κόσμο και την «επιχειρηματικότητα».
Τα παραδείγματα είναι πολλά.
-Καμία δημοτική αρχή δεν πήρε μέτρα για να αποτρέψει την εγκατάσταση δεκάδων μεγάλων επιχειρήσεων ή δημόσιων οργανισμών στον πολεοδομικό ιστό της πόλης (πρόσφατα το υπουργείο Οικονομικών, το Καρφούρ, εμπορικό κέντρο στην Τούφα κλπ). Αντίθετα συνεχίζει να την επιζητά.(επιχειρησιακό πρόγραμμα Δήμου Χαλανδρίου 2008-10). Πολύ περισσότερο προσανατολίζεται στην ανάπτυξη νέων αγορών κατά μήκος των βασικών αξόνων και των νέων σταθμών του μετρό. (αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου Α΄ φάση)
Παράλληλα δεν διαφοροποιήθηκε στις κεντρικές επιλογές που επέβαλλαν τη χάραξη νέων βασικών οδικών αξόνων (Ελευθέρα Πεντέλης) ή μετατροπή των παλαιών τοπικών δρόμων σε δρόμους τροφοδότες της Αττικής Οδού. (Πλακεντίας, Παπανικολή – Παλαιολόγου, Ολύμπου κλπ). Όσο για το μετρό; Η τότε δημοτική αρχή, αλλά και η νυν που τότε ήταν αντιπολίτευση, συναίνεσαν να μην περάσει από το κέντρο της πόλης, υποστηρίζοντας με τη στάση τους τα κερδοσκοπικά παιχνίδια σε μία περιοχή εκτός σχεδίου και υπονομεύοντας για πάντα το υπάρχον εμπορικό κέντρο.
Όλα τα παραπάνω όμως συμβάλλουν στην αλματώδη αύξηση των κυκλοφοριακών φόρτων και στη δυσκολία πρόσβασης στο ευρύτερο πολεοδομικό κέντρο αποτελώντας μία από τις βασικές αιτίες απαξίωσής του.
-Ποτέ δεν προχώρησε σε σχεδιασμένες αναπλάσεις (χώροι πρασίνου, πλατείες παιδικές χαρές, πεζόδρομοι, ποδηλατόδρομοι κλπ) στις περιφερειακές γειτονιές της πόλης, ώστε να τονώσει τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που λειτουργούν εκεί. Και που δεν θα γίνουν ανταγωνιστικές λόγω των τιμών τους, αλλά λόγω ακριβώς της περιβαλλοντικής ανάπλασης. Αντίθετα οι όποιες επενδύσεις γίνονται πάντοτε στο στενό εμπορικό κέντρο γύρω από την κεντρική πλατεία. Και εκεί όμως περιορίζονται σε αποσπασματικές πεζοδρομήσεις – πλακοστρώσεις που δεν επεκτείνονται κατά μήκος των αξόνων που οδηγούν σε αυτό. Για παράδειγμα η πρόσβαση με τα πόδια στο ευρύτερο κέντρο αποτελεί πραγματική περιπέτεια. (κατειλημμένα ή ανύπαρκτα, στενά και επικίνδυνα πεζοδρόμια), Χρειάζεται όμως και συνολική ανάπλαση του χώρου. Επέκταση πρασίνου και κοινωνικών υποδομών, ανάδειξη διατηρητέων κτηρίων, αυστηρός περιορισμός των πολεοδομικών αυθαιρεσιών - που επιτείνουν το χάος - από τα καταστήματα, κυκλοφοριακές ρυθμίσεις με στόχο την αποτροπή των αυτοκινήτων από το κέντρο της πόλης με ταυτόχρονη ανάπτυξη εναλλακτικών μέσων πρόσβασης.
Αντίθετα οι όποιοι σχεδιασμοί (επαναφορά ελεγχόμενης στάθμευσης στο κέντρο, δημαρχείο επί της κεντρικής πλατείας με υπόγειο πάρκινγκ που θα το εκμεταλλεύονται οι ιδιώτες) επιτείνουν το πρόβλημα της παρουσίας των αυτοκινήτων στο κέντρο. Ταυτόχρονα οι κοινωνικές υποδομές είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες. (πχ δημόσιες τουαλέτες, παιδικές χαρές ή χώροι παραμονής παιδιών, πολιτιστικοί χώροι που να συνδυάζουν τη λειτουργία της αγοράς με την ψυχαγωγία).
-Ποτέ η δημοτική αρχή δεν διαφοροποιήθηκε σε κεντρικές επιλογές που εμφανώς θα λειτουργούσαν αντιθετικά με τα μικρομεσαία καταστήματα (σούπερ μάρκετ που η ίδια τα βαφτίζει μπακάλικα, πολυκαταστήματα στα όρια του δήμου). Πολύ περισσότερο ποτέ δεν τέθηκε επικεφαλής ενός τέτοιου αγώνα έγκαιρα. Όπου δεν ήταν εναντίον, συρόταν από τις πιέσεις των κατοίκων ή των φορέων που έπαιρναν μόνοι τους την πρωτοβουλία να αντιπαλέψουν τα πολυποίκιλα συμφέροντα. (Χατζηκώστα, προσφυγή ενάντια στο Golden Hall).
Όμως μεγάλη ευθύνη έχουν και οι εμπορικοί σύλλογοι της πόλης. Μέσα από αντιτιθέμενα συμφέροντα αλλά και στενές προσωπικές ή κομματικές λογικές αδυνατούν να παρουσιάσουν ένα συνολικό μοντέλο ανάπτυξης για την πόλη, προσαρμοσμένο στις επερχόμενες εξελίξεις. Ούτε βέβαια εντάσσονται δυναμικά στο πλευρό εκείνων των κατοίκων που αυτοοργανώνονται και διεκδικούν παρεμβάσεις ή λύσεις ενάντια στη σημερινή αδιέξοδη πορεία της δημοτικής αρχής. Αιτήματα όπως η αποτροπή της μεταφοράς του υπουργείου Οικονομικών στο Νομισματοκοπείο, η ίδρυση πολιτιστικού χώρου στο κτήμα Δουζένη, η αποτροπή εγκατάστασης νέων επιχειρήσεων στην πόλη, η διεκδίκηση ελεύθερων ή αθλητικών χώρων και τόσα άλλα, συνδέονται άμεσα με τη δημιουργία μιας πόλης φιλικής όχι μόνο σε κατοίκους αλλά και σε επισκέπτες. Τουλάχιστον οι τελευταίοι, εάν η δημοτική αρχή συνεχίσει να πορεύεται όπως πορεύεται, σίγουρα έχουν επιλογή. Θα πάνε αλλού.
Κώστας Ευθυμίου
[1] Δημοσιεύτηκαν στις 30/12/2008 (http://www.statistics.gr/gr_tables/S1000_DK_08_DT_10_08_1_Y.pdf)
[2] Αναφερόμαστε στον «δείκτη όγκου» για το λιανικό εμπόριο
[3] Τα στοιχεία της ΕΣΥΕ συγκεντρώνονται από στατιστικό δείγμα 1.824 επιχειρήσεων, από τις οποίες περίπου οι μισές (οι 909) έχουν έδρα στο Νομό Αττικής και οι υπόλοιπες 915 κατανέμονται στους άλλους νομούς της χώρας. Σε αυτό το δείγμα δεν συμπεριλαμβάνονται οι πολύ μικρές επιχειρήσεις.
[4] Εφημερίδα τα Νέα 3/1/2009.
[5] Εφημερίδα τα Νέα 3/1/2009
[6] Στοιχεία από το site της Lamda Development.
[7] ΤαΝέα (3/1/2009), Ελεύθερος Τύπος (6/11/2008)
[8] Σύμφωνα με άλλη πηγή «10 εμπορικές αλυσίδες ελέγχουν το 85% του λιανικού εμπορίου τροφίμων, 15 επιχειρήσεις ελέγχουν το 40% στον τομέα της ένδυσης και υπόδησης, 6 επιχειρήσεις ελέγχουν το 78% των πωλήσεων στα ηλεκτρονικά είδη, ενώ γενικά 4 όμιλοι ελέγχουν το 60% του συνόλου των λιανικών πωλήσεων». Καθημερινή 19/6/2008
[9] "Πανόραμα των Ελληνικών Σούπερ Μάρκετ 2008"
[10] Ελεύθερος Τύπος (6/11/2008)
[11] ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟΤΗΤΑ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ
http://www.pomida.gr/epikairotita/deltypou/esa-eie-meleti3.htm
[12] Τα Νέα (3/1/2009)
