Για την ιστορία..
Η πορεία εξέλιξης του Χαλανδρίου δεν διαφέρει ιδιαίτερα από την πορεία που ακολούθησαν και οι υπόλοιπες περιοχές του λεκανοπεδίου. Από τη δεκαετία του 80, το Χαλάνδρι αποτέλεσε τόπο υποδοχής όσων επέλεγαν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης μετακινούμενοι προς τα προάστια, αφού εγκατέλειψαν τις περιβαλλοντικά υποβαθμισμένες περιοχές της Αθήνας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, τη βαθμιαία οικοδόμηση πολυκατοικιών που αντικατέστησαν τις μονοκατοικίες και φυσικά την εκτόξευση των τιμών στους προς ανέγερση χώρους που σταδιακά άρχισαν να περιορίζονται. Αυτό όμως που αποτέλεσε σημείο καμπής στην αλλαγή της φυσιογνωμίας της πόλης ήταν η επιλογή, να αποτελέσει το Χαλάνδρι υπερτοπικό κέντρο αγοράς για τους γύρω δήμους.
Το εμπορικό κέντρο διογκώθηκε και επεκτάθηκε άναρχα γύρω από το παραδοσιακό κέντρο της πόλης που στερούνταν τις υποδομές για μία τέτοια ανάπτυξη. Παράλληλα, η ανάδειξη της πόλης σε υπερτοπικού κέντρου αγορά, οδήγησε – αφού και πάλι δεν υπήρξε πρόβλεψη για την αποτροπή τους - στην εγκατάσταση εκατοντάδων νέων επιχειρήσεων, τόσο κατά μήκος των οδικών αξόνων όσο και μέσα στις γειτονιές της πόλης, αφού πολλές εγκαταστάθηκαν παράνομα σε περιοχές «αμιγούς κατοικίας». Είναι ενδεικτικό, ότι μόνο οι ανώνυμες εταιρείες που λειτουργούσαν στο Χαλάνδρι το 2006, ανέρχονταν σε 1.371 και απασχολούσαν 46.082 εργαζόμενους. Καθημερινά λοιπόν, κινείται στην πόλη ένας αριθμός εργαζομένων αλλά και επισκεπτών που ξεπερνά με τους μετριότερους υπολογισμούς το μισό πληθυσμό του Χαλανδρίου, με τις γνωστές σε όλους συνέπειες.
Η ανάπτυξη, όμως, της πόλης, τόσο οικιστικά όσο και εμπορικά, δεν οδήγησε και στην αυτονόητη αύξηση των υποδομών και του κοινωφελούς εξοπλισμού (διαπλατύνσεις δρόμων και πεζοδρομίων, χώροι στάθμευσης, παιδικές χαρές, πλατείες, παιδικοί σταθμοί, σχολεία, χώροι πολιτισμού κλπ).
Η σημερινή κατάσταση της πόλης…
Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα, οι σημερινές ελλείψεις σε κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους να μπορούν άνετα να χαρακτηριστούν τραγικές.
Το Χαλάνδρι διαθέτει 434,42 στρέμματα κοινωνικής υποδομής ενώ σύμφωνα με τα εγκεκριμένα πολεοδομικά σταθερότυπα (ΦΕΚ 285Δ 5/3/2004) η αναγκαία, νέα κοινωνική υποδομή – και αυτό με τα πληθυσμιακά στοιχεία του 2001 που καμία σχέση δεν έχουν με τα σημερινά- ανέρχεται στα 983,99 στρέμματα. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι, για χώρους αθλητισμού διαθέτει 52,37 στρέμματα ενώ απαιτούνται ακόμη 361,93. Διαθέτει 227,3 στρέμματα ελεύθερων – κοινόχρηστων χώρων (περίπου 3 τ.μ/κάτοικο) ενώ χρειάζεται άλλα 375,32.[1] Εννοείται, ότι ειδικά στους ελεύθερους χώρους, οι ανάγκες προσδιορίζονται με βάση την ελληνική νομοθεσία που εκτιμά ότι αρκεί να αντιστοιχούν 8 τ.μ ελεύθερου χώρου ανά κάτοικο. Οποιαδήποτε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις θα ήταν αδύνατη, όταν στο Άμστερνταμ αντιστοιχούν 27 τ.μ/κάτοικο, στη Βιέννη 20 τ.μ/κάτοικο, στη Βαρσοβία 18 τ.μ/κάτοικο κλπ.
Οι ευθύνες τοπικής και κεντρικής εξουσίας…
Αποτελεί κοινοτοπία να αναφέρουμε ότι αυτή η εξέλιξη της πόλης δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Πολύ περισσότερο δεν αποτελούσε μονόδρομο. Χρειάστηκαν δεκαετίες εφαρμογής μιας συγκεκριμένης πολιτικής, τόσο από την κεντρική εξουσία όσο και από τις διάφορες διοικήσεις του Δήμου, για να φτάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα. Μια πολιτική που πρώτα από όλα στόχευε στην εξυπηρέτηση των πάσης φύσεως, εργολαβικών και άλλων, συμφερόντων, που ενίσχυε την κερδοσκοπία στη γη, που αρνήθηκε επίμονα να βάλει φραγμό στις πολεοδομικές παραβάσεις. Μία πολιτική που παρέμεινε δέσμια των μικροπολιτικών τοπικών εξυπηρετήσεων και διαχρονικά υποταγμένη στις επιλογές της κεντρικής εξουσίας. Μία πολιτική που ακολουθείται και από τη σημερινή δημοτική αρχή.
Με την αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου που προωθείται, επιδιώκεται η νομιμοποίηση της «υφιστάμενης κατάστασης», ευνοείται «η μεταφορά Υπουργείων ή Ν.Π.Δ.Δ., η λειτουργία Εδρών Επιχειρήσεων Εθνικής ή Διεθνούς σημασίας, η λειτουργία μεγάλων εμπορικών Κέντρων αλλά και εστιασμένων σημείων διασκέδασης και αναψυχής»[2]. Προωθείται τέλος, η ανάπτυξη νέων εμπορικών δραστηριοτήτων γύρω από τους νέους σταθμούς του μετρό και κατά μήκος των «βασικών οδικών αξόνων».
Παράλληλα με το πρόσχημα της έλλειψης πόρων, δεκάδες δεσμευμένοι χώροι σταδιακά αποχαρακτηρίζονται ενώ οι ελάχιστοι αδόμητοι χώροι που παραμένουν οδεύουν προς «αξιοποίηση». Είναι χαρακτηριστική η συναίνεση για τη μετεγκατάσταση του υπουργείου Οικονομικών στην περιοχή των 30 στρεμμάτων του Νομισματοκοπείου, η κατεδάφιση του υπάρχοντος σχολικού συγκροτήματος της «Ελληνογερμανικής» και η παράνομη αδειοδότηση σούπερ μάρκετ Καρφούρ – Μαρινόπουλος στον ίδιο χώρο με τον χαρακτηρισμό «μικτό κατάστημα τροφίμων», η απώλεια 8,5 δεσμευμένων στρεμμάτων στην Τούφα μετά από κωλυσιεργία δεκαεπτά ετών για την απαλλοτρίωσή τους, τα κτήματα Δουζένη και Πραπόπουλου με τα ιστορικά διατηρητέα κτίσματα που κινδυνεύουν να χαθούν για τον ίδιο λόγο, ενώ οι όποιες υποσχέσεις δίνονται για τη διάσωσή τους οφείλονται κυρίως στη συνεχή πίεση και τις κινητοποιήσεις.
Οι αντιστάσεις των κατοίκων
Η υπεράσπιση των τελευταίων ελεύθερων χώρων της πόλης αποτελούσε και αποτελεί πρώτη προτεραιότητα. Όχι μόνο γιατί η αύξηση των χώρων πρασίνου -ειδικά μετά τη σταδιακή καταστροφή των ορεινών όγκων του λεκανοπεδίου - αποτελεί στοιχειώδη προοπτική επιβίωσης Αλλά και γιατί καμιά άλλη κοινωνική υποδομή - πολιτισμού, εκπαίδευσης, υγείας - δεν μπορεί να αποκτηθεί, εάν δεν υπάρχουν οι χώροι αυτοί. Δεν είναι δυνατόν να διεκδικεί κανείς το δικαίωμα ζωής στην πόλη όταν απουσιάζουν εκείνοι ακριβώς οι χώροι, που χωρίς να προϋποθέτουν την κατανάλωση ή την εμπορευματικοποίηση, εξασφαλίζουν την αναψυχή, τη συνεύρεση και τη δημιουργία. Αυτό από πολύ νωρίς το αντιλήφθηκε η ζωντανή κοινωνία του Χαλανδρίου. Και οργάνωσε κάτω από διαφορετικές μορφές κάθε φορά– με επιτροπές αγώνα ή συλλόγους – τις αντιστάσεις της για μικρά και μεγάλα ζητήματα. Αναφέρουμε την Επιτροπή Αγώνα και αργότερα σύλλογο για τη διάσωση της Ρεματιάς που οδήγησε στην υπογραφή του προεδρικού διατάγματος για την προστασία της (ΦΕΚ 659/Δ/ 1995). Ένα προεδρικό διάταγμα, που την πλήρη εφαρμογή του, αρνείται ακόμα και σήμερα η δημοτική αρχή. Την Επιτροπή Κατοίκων ενάντια στη λεωφόρο «Ελευθέρας Πεντέλης»(δεκαετία 90) και αργότερα σύλλογο για την προστασία της Τούφας από τα «μεγάλα έργα», που δραστηριοποιείται μέχρι σήμερα. Την Πρωτοβουλία για τη σωτηρία του κτήματος και του εργοστασίου Δουζένη (2005 και συνεχίζεται). Την Επιτροπή Κατοίκων ενάντια στη μετεγκατάσταση του υπουργείου Οικονομικών στο Νομισματοκοπείο (2008 και συνεχίζεται ). Την Κατάληψη για την διάσωση του κτήματος Πραπόπουλου (2007 και συνεχίζεται). Αυτές οι αντιστάσεις, όπως και πολλές άλλες - ανεξάρτητα από την επιτυχία που είχαν ή θα έχουν – καθιέρωσαν στην πόλη έναν διαφορετικό πολιτικό και κοινωνικό πολιτισμό: Ανοικτές δημοκρατικές διαδικασίες συζητήσεων και αποφάσεων, οργάνωση λαϊκών συνελεύσεων στις γειτονιές, συνεργασία ανθρώπων με διαφορετικό πολιτικό στίγμα ή ιδεολογικές προσεγγίσεις. Παράλληλα, καθιερώθηκαν από ομάδες πολιτών που πολιτικά δεν εντάσσονται στους παραδοσιακούς κομματικούς σχηματισμούς, μορφές παρέμβασης - που προηγήθηκαν ή και ακολούθησαν αυτές τις κινητοποιήσεις – με συνέχεια, φαντασία και σημαντική συμβολή στα τεκταίνομενα της τοπικής κοινωνίας και όχι μόνο. (πχ η περιοδική έκδοση «Ακροβασία στο Χαλάνδρι» (δεκαετία 85-95), το περιοδικό «Εκμέκ», η εφημερίδα «Στάση στο Χαλάνδρι» και η ηλεκτρονική της έκδοση www.stasi.gr που συνεχίζει τη δραστηριότητά της περισσότερα από δώδεκα χρόνια, οι πρωτοβουλίες της κατάληψης Πραπόπουλου, που, εκτός από μια πλούσια πολιτική δραστηριότητα, πειραματίζεται ακόμη και με την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος από φωτοβολταϊκά τόξα, την καλλιέργεια φυτών από ελληνικές ποικιλίες κλπ.
Απέναντι σε αυτόν τον διαφορετικό πολιτικό πολιτισμό βρέθηκε πάντοτε η επίσημη εξουσία, που αποφεύγει συστηματικά, εκτός των άλλων, το διάλογο με τους πολίτες· ακόμα και όταν αυτός θεσμοθετείται από τον νέο κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων.
Βέβαια αυτή η διάσταση τοπικής–κεντρικής εξουσίας και κοινωνίας δεν είναι κάτι που εμφανίζεται μόνο στο Χαλάνδρι. Διαπερνά ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Ή τουλάχιστον εκείνο το κομμάτι της που δεν διαπλέκεται και επιμένει να αντιδρά στη συνεχή υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής του.
Για τη συνέχεια ..
Οι δημοτικές αρχές είναι αυτές που είναι (αυτές που τους επιτρέπουν οι κάτοικοι να είναι). Το ερώτημα είναι τι κάνουν οι κάτοικοι;
Οι κινητοποιήσεις των ενεργών κατοίκων του Χαλανδρίου, όταν και όπου εκδηλώθηκαν, κατάφεραν να στεφθούν με μερική έστω επιτυχία. Οδήγησαν σε τροποποιήσεις των αρχικών σχεδιασμών και πολλές φορές ανάγκασαν τη διοίκηση σε αναδίπλωση.[3]
Δεν μπόρεσαν όμως να επιτύχουν μία συνολική ανατροπή της πολιτικής που αυτή ακολουθεί. Έτσι τα όποια θετικά αποτελέσματα, μοιάζουν κυριολεκτικά με σταγόνα στον ωκεανό απέναντι στα νέα μέτωπα που διαρκώς εμφανίζονται. Δεν κατάφεραν, επίσης, να εντάξουν με διαρκή τρόπο στις διαδικασίες τους μεγάλα τμήματα της τοπικής κοινωνίας.
Στο Χαλάνδρι την ενεργοποίηση των κατοίκων καθιστά δυνατή η διατήρηση κοινωνικών δικτύων που υφαίνονται ακολουθώντας διανοίξεις κληρονομημένες από παλαιότερες εποχές. Η «κοινωνία των πολιτών του Χαλανδρίου» χρωστάει σε αυτή την παράδοση. Όμως το Χαλάνδρι αλλάζει, όπως αλλάζει και ο υπόλοιπος κόσμος. Το αγωνιστικό απόθεμα εξαντλείται σιγά-σιγά.
Παρόλα αυτά, το ρεύμα αυτοοργάνωσης και αντίδρασης των τοπικών κοινωνιών, απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα που διαρκώς απαξιώνεται, αξίζει και πρέπει να βρει τρόπο συντονισμού και κοινής δράσης. Η δημιουργία οριζόντιων δικτύων επικοινωνίας, αλληλοενημέρωσης και αλληλοϋποστήριξης, η διοργάνωση κοινών εκδηλώσεων - παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζει το εγχείρημα – φαίνεται να είναι περισσότερο από αναγκαία, ώστε να περιοριστεί το αίσθημα της μερικότητας και του «μάταιου αγώνα». Άλλωστε ο καθένας στην περιοχή του – με διαφορετικό τρόπο και διαφορετικές ίσως ιδεολογικές αφετηρίες - αντιπαλεύει την ίδια πολιτική. Η ανατροπή αυτής της πολιτικής παραμένει και το στοίχημα για τα επόμενα χρόνια. Άλλωστε έχουμε ήδη αργήσει πολύ και οι συνθήκες της ζωής μας στην πόλη συνεχώς επιδεινώνονται.
Αν κάποτε η καθημερινότητα στη συνοικία δημιουργούσε εντοπιότητα, σήμερα έχουμε πάψει να κατοικούμε στις γειτονιές μας, απλώς διαμένουμε. Η εργασία, οι χώροι διασκέδασης ή αναψυχής, οι τόποι μόρφωσης δεν έχουν φυσική συνάφεια ή χωρική γειτνίαση με τον τόπο διαμονής. Όταν σήμερα διεκδικούμε το δικαίωμα στην πόλη, στην πραγματικότητα ζητάμε κάτι περισσότερο από το να ζούμε σε λειτουργικές πόλεις, με επαρκές πράσινο και χωρίς οχλούσες χρήσεις. Το δικαίωμα στην πόλη είναι το δικαίωμα σε έναν χώρο που δημιουργεί η ελεύθερη ανθρώπινη πράξη, πέρα από τους καταναγκασμούς της εργασίας κα τις υποχρεώσεις της στενής οικογενειακής ζωής. Πρόκειται για την αντιστροφή της προτεραιότητας από το ιδιωτικό στο δημόσιο, για την εκ νέου ανακάλυψη αυτού που κάποτε ονόμαζαν «δημόσια ευτυχία». Η συνάφεια των λέξεων «πόλη», «πολιτισμός», «πολιτική» φυσικά δεν είναι τυχαία.
Αυτό το κείμενο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Το Βήμα" στις 4/9/2009 και αποτελεί προϊόν συνεργασίας του Γιώργου Λιερού και του Κώστα Ευθυμίου.
[1] Α΄ φάση αναθεώρησης ΓΠΣ Χαλανδρίου σελ: 140
[2] Επιχειρησιακό Πρόγραμμα 2010-2012 Δήμου Χαλανδρίου.
[3] Υπογειοποίηση της Αττικής οδού, προεδρικό διάταγμα προστασίας της Ρεματιάς, περιορισμός των διαστάσεων της λεωφόρου Ελευθέρας Πεντέλης και κατάργηση του ορύγματος με επιφανειακό μετρό, επαναδέσμευση του κτήματος Δουζένη κλπ.
