«Βρισκόμαστε σε μια δύσκολη πορεία, μια νέα Οδύσσεια για τον Ελληνισμό. Όμως, πλέον, ξέρουμε το δρόμο για την Ιθάκη και έχουμε χαρτογραφήσει τα νερά.» Γιώργος Παπανδρέου από το Καστελόριζο.
Εάν σε κάτι συμφωνούμε με τον κ. Παπανδρέου είναι ότι πραγματικά βρισκόμαστε σε μία δύσκολη πορεία. Βέβαια η νέα Οδύσσεια δεν θα αφορά τους πάντες, ούτε πολύ περισσότερο το σύνολο του ελληνισμού. Θα αφορά τους εργαζόμενους στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, τα μεσαία στρώματα καθώς και τους απόμαχους της δουλειάς. Αντίθετα κάποιοι, και μέσα από αυτή την κρίση, σκοπεύουν να διατηρήσουν ή και να αυξήσουν τα κέρδη τους. Αυτό όμως είναι μία άλλη ιστορία. Εμάς αρχικά θα μας απασχολήσει η «χαρτογράφηση των νερών». Και ύστερα το ερώτημα που βασανίζει τη σκέψη όλων. Θα τα καταφέρουμε ή θα πτωχεύσουμε; Τα συγκεκριμένα μέτρα αποτελούν μονόδρομο ή όχι;
«Η χαρτογράφηση των νερών».
Είναι πολύ δύσκολο να απαντήσει κανείς σε αυτά τα ερωτήματα, αφού τα στοιχεία που καλείται κάποιος να αξιολογήσει όσον αφορά το δημόσιο χρέος, είναι «κατ’ εκτίμηση». Το ίδιο το κράτος, για δεκαετίες, ανέπτυξε συστηματικά τεχνικές απόκρυψης του συνολικού του χρέους.
Ας δούμε μερικές από αυτές:
1)Οι «συμφωνίες ανταλλαγής επιτοκίου» (ή «συναλλάγματος»"), δηλαδή τα λεγόμενα "swaps". Μία από τις «συμφωνίες» αυτές αφορά την Εθνική Τράπεζα, όπου ουσιαστικά το Δημόσιο της «οφείλει» περίπου 5,5 δισεκ. ευρώ, τα οποία και δεν καταγράφονται στο υπόλοιπο του χρέους.[1]
2)Τα χρέη προς προμηθευτές. Εκτός από τα χρέη των νοσοκομείων που όταν υπολογίστηκαν εκτόξευσαν το δημόσιο έλλειμμα στα ύψη, αφού προστέθηκαν περίπου 6,3 δις, τα υπόλοιπα χρέη σε πιστωτές υπολογίζονται σε άλλα 6 δις.
3)Δανεισμός διαφόρων δημόσιων φορέων με την εγγύηση του δημοσίου. Το κράτος, προκειμένου να μη δανειστεί ώστε να τηρήσει τις υποχρεώσεις του προς τους δημόσιους οργανισμούς, (πχ το ΙΚΑ ή τον ΟΣΕ), τους έβαζε να δανείζονται με τη δική του εγγύηση. Το εγγυημένο χρέος από το Δημόσιο έφθασε στο τέλος του 2009 τα 26,2 δις. Το 40% περίπου αυτού του χρέους το οφείλει ο ΟΣΕ που δεν είναι σε θέση να το αποπληρώσει. Σημαντικές είναι επίσης και οι υποχρεώσεις των ΕΛΓΑ.[2]
4) Σημαντικές αναθεωρήσεις του ύψους του χρέους είναι πιθανό να προέλθουν και από τις Συμπράξεις Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) για την κατασκευή δημοσίων έργων. Για να ταξινομηθούν αυτές οι επενδύσεις ως ιδιωτικές, θα πρέπει να πληρούν ορισμένα κριτήρια που έχει θέσει η Eurostat. Οι περισσότερες συμπράξεις που έχουν υπογραφεί έως τώρα δεν πληρούν αυτά τα κριτήρια και τελικά μάλλον θα επιβαρύνουν το δημόσιο χρέος. Μία πρώτη εικόνα ελπίζει η Eurostat να έχει τον Ιούνιο που μας έρχεται.
Άρα ένας αντικειμενικός προσδιορισμός του συνολικού χρέους είναι περίπου αδύνατος προς το παρών.
Το Δημόσιο Χρέος
Σύμφωνα με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, ως δημόσιο χρέος τυπικά θεωρείται το χρέος της «γενικής κυβέρνησης». Αυτό είναι ένας τεχνικός όρος που αφορά το χρέος της κεντρικής κυβέρνησης (δηλαδή τα έντοκα γραμμάτια και τα ομόλογα που εκδίδει το Δημόσιο για να καλύψει τις δανειακές ανάγκες του) μείον το ενδοκυβερνητικό χρέος (πρόκειται για τα έντοκα γραμμάτια και ομόλογα του Δημοσίου που κατέχουν τα ασφαλιστικά Ταμεία και άλλοι οργανισμοί του ευρύτερου δημόσιου τομέα). Προκειμένου το δημόσιο χρέος να εμφανίζεται όσο γίνεται μικρότερο, συμφέρει το Δημόσιο, τα ομόλογά του να αγοράζονται από τα ασφαλιστικά Ταμεία και οργανισμούς του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Φυσικά, ανεξάρτητα από το ποιος κατέχει τα ομόλογα, το κράτος, μέσω του κρατικού προϋπολογισμού, θα πρέπει να καταβάλει τα ποσά που απαιτούνται για τους τόκους και τα χρεολύσια (το μεγαλύτερο τμήμα των ποσών που εισπράττονται από τα ομόλογα που εκδίδονται κάθε χρόνο προορίζεται για την πληρωμή των τόκων και χρεολυσίων παλαιότερων δανείων).
Έτσι θεωρούμε ότι το χρέος που αναφέρεται ως χρέος της κεντρικής κυβέρνησης πλησιάζει περισσότερο προς την πραγματικότητα. Για να μπορούμε να έχουμε μία βάση αναφοράς –εάν αυτό είναι δυνατό με τον τρόπο που γίνεται η «χαρτογράφηση των νερών»- αναγκαζόμαστε να θεωρήσουμε σαν σωστά, τα στοιχεία που διατηρεί το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους.
Από τα στοιχεία του ΓΛΚ το χρέος της κεντρικής κυβέρνησης εκτιμάται για το 2010 σε 326,3 δις ευρώ.
Όπως επίσης μας πληροφορεί κομψά το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους «οι δαπάνες εξυπηρέτησης του χρέους της κεντρικής κυβέρνησης το 2009 εκτιμάται ότι θα ανέλθουν στα 41.340 εκατ. ευρώ, έναντι 37.452 το έτος 2008. Η διατήρηση των δαπανών εξυπηρέτησης σε σχετικά υψηλά επίπεδα οφείλεται, κυρίως, στις πληρωμές χρεολυσίων.» Για το 2010 αυτά που πρέπει να πληρώσουμε υπολογίζονται σε 32,5 περίπου δις.
Με άλλα λόγια, κάθε χρόνο χρειαζόμαστε πάνω από 30 δις μόνο για τα χρεολύσια. Χαρακτηριστικό είναι και το γράφημα που ακολουθεί. Δείχνει το ελληνικό χρέος από το 2009 (όσο δεν έχει αποπληρωθεί) μέχρι το 2057 (ζωή νάχουμε).
Από το 2010 μέχρι και το 2014 καλούμαστε να εξοφλήσουμε χρέη, χοντρικά, γύρω στα 150 δις. Δηλαδή περισσότερα από το δάνειο που θα πάρουμε από το ΔΝΤ και την ΕΕ μαζί. Ασήμαντη λεπτομέρεια; Για να «εξοφλήσουμε» χρέος που το δανειστήκαμε με χαμηλό επιτόκιο (1%-3%) δανειζόμαστε το ίδιο ποσό αλλά με υψηλότερο επιτόκιο (5%). Φοβερή επιτυχία.
Όμως η κατάσταση κυριολεκτικά απογειώνεται εάν σε αυτά προσθέσουμε και τους τόκους. Για το 2010 οι τόκοι υπολογίζεται ότι θα φθάσουν στα 12,95 δις ευρώ.
Από όσα αναφέραμε μέχρι τώρα νομίζουμε ότι το συμπέρασμα είναι ένα. Η Ελλάδα είναι υπόδουλη στους πιστωτές της ή αλλιώς "η Ελλάδα ανήκει στους ξένους". Η χώρα είναι καταχρεωμένη, και οι μόνοι που θα κερδίσουν από την αποπληρωμή των χρεών θα είναι οι τραπεζίτες, Έλληνες και ξένοι. Επειδή όμως αναφερόμαστε σε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ, καλό είναι να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης. Έτσι αναγκαστήκαμε να καταφύγουμε στον Κρατικό Προϋπολογισμό για το 2010. Όσο και αν οι προϋπολογισμοί του κράτους είναι «μαγειρεμένοι» δεν παύουν να λένε και κάποιες αλήθειες.
Οι δαπάνες
Το σύνολο των δαπανών του ελληνικού κράτους - εννοείται ότι τα ποσά που αναφέρονται είναι πριν από τα νέα μέτρα - για το 2010 υπολογίζεται σε:
Α)Αποδοχές και συντάξεις (Κεντρικής διοίκησης, νοσοκομείων –ιδρυμάτων πρόνοιας, ΝΠΔΔ, κλπ) που ανέρχονται σε 26,37 δις.
Β) Ασφάλιση –περίθαλψη –κοινωνική προστασία, που ανέρχονται σε 16,49 δις, και
Γ) Λειτουργικές και άλλες δαπάνες (συγκοινωνίες, σχολεία κλπ) που ανέρχονται σε 9,76 δις.
Σύνολο ετήσιων δαπανών 57,5 δις περίπου, εκτός βέβαια από τα 30 δις που αποπληρώνουμε σαν χρέη.
Μία σύγκριση των δαπανών με τους τόκους –και μόνο- που θα πληρώσουμε την ίδια χρονιά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Συντάξεις 7 δις, τόκοι 12,95 δις.
Μισθοί προσωπικού νοσοκομείων 2,7 δις, τόκοι 12,95 δις.
Μισθοί δημοσίου (υπάλληλοι, αστυνομικοί, στρατιωτικοί, δικαστικοί, βουλευτές κλπ) 13,7 δις, τόκοι 12,95 δις.
Όσον αφορά τα περισσότερα από 30 δις που χρειαζόμαστε κάθε χρόνο για τα χρεολύσια βλέπουμε ότι ξεπερνούν το 50% όλων των δαπανών του κράτους. Είναι προφανές ότι καμία περικοπή μισθών, συντάξεων ή δαπανών για την παιδεία και την υγεία δεν επαρκεί για να αποπληρωθούν οι ετήσιες υποχρεώσεις της χώρας. Τα μερικά δισεκατομμύρια που ίσως θα εξασφαλιστούν από τα νέα μέτρα, απλά θα είναι σταγόνα στον ωκεανό.
Τα έσοδα
Όμως η μείωση των δαπανών, ειδικά σε μισθούς και συντάξεις, υπάρχει κίνδυνος να οδηγήσει σε μείωση των εσόδων. Και εξηγούμαστε:
Τα έσοδα για το 2009 προϋπολογίζονταν σε 64,2 δις. Στο Πρόγραμμα Σταθερότητας και Ανάπτυξης που καταθέσαμε στην ΕΕ υπολογίζονταν σε 61,6 αλλά τελικά εκτιμάται ότι θα είναι 53 δις.
Για το 2010 – πριν από τις διαδοχικές αυξήσεις σε καύσιμα, ΦΠΑ κλπ- προβλέπονταν να είναι περίπου 56,9 δις. Τα έσοδα είναι ψίχουλα σε σχέση με τα 30 δις και πάνω που πρέπει να αποπληρώσουμε μόνο για τα χρέη.
Ουκ αν λάβεις παρά του μη έχοντος. Αφού οι άμεσοι φόροι –βλέπε μισθωτούς και συνταξιούχους- ανέρχονται σε 21,78 δις, ενώ οι έμμεσοι φόροι σε 28,78 δις από τα οποία τα 16,45 δις ο ΦΠΑ.
Δηλαδή οι έμμεσοι φόροι είναι το 50% των συνολικών εσόδων του κράτους. Από αυτούς ο ΦΠΑ καταλαμβάνει το 29% των συνολικών εσόδων. Δεν χρειάζεται να είσαι οικονομολόγος για να καταλάβεις ότι αν μειώσεις μισθούς και συντάξεις, θα περιορίσεις την κατανάλωση, άρα θα έχεις και λιγότερα έσοδα από τον ΦΠΑ και τους άλλους φόρους (ποτά, τσιγάρα, πετρέλαιο κλπ). Επίσης, όσο περισσότερο αυξάνεις το ΦΠΑ τόσο αυξάνεις τις πιθανότητες να διαπραγματεύεται ο πελάτης τιμές με ή χωρίς ΦΠΑ. Το ίδιο συνέβη και το 2009. Στον προϋπολογισμό εκτιμούσαν έσοδα από ΦΠΑ 20,85 δις, στο πρόγραμμα σταθερότητας 19,47 δις για να καταλήξουν να υπολογίζουν ότι τελικά θα εισπράξουν 16,5 δις, δηλαδή 4 δις λιγότερα, όσα υποτίθεται ότι θα επέδιδαν τα μέτρα του Απριλίου. Η πορεία είναι προδιαγεγραμμένη.
Η παρατεταμένη ύφεση θα μειώνει σταδιακά τα έσοδα από ένα κράτος που αφού ξεπούλησε όποια κερδοφόρα επιχείρηση είχε και μη επιθυμώντας να φορολογήσει τα υψηλά εισοδήματα στηρίζεται μόνο στη φορολογία της κατανάλωσης.
Υπάρχει λύση; Νομίζουμε ότι η απάντηση πλέον είναι σίγουρη. Όχι
Η ακολουθούμενη πολιτική θα εξαθλιώνει όλο και μεγαλύτερα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας. Τα όσα θα εξοικονομούνται θα καταλήγουν στους δανειστές και δεν θα χρησιμοποιούνται για μία άλλη αναπτυξιακή πορεία. Άλλωστε στο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, δηλαδή από εκεί που υποτίθεται ότι θα προέλθει η όποια ανάπτυξη, «οι ίδιοι πόροι» δηλαδή τα χρήματα που σκοπεύει να επενδύσει το Δημόσιο, από δικά του χρήματα και όχι της ΕΕ, ανέρχονται στο καταπληκτικό ποσό των 150 εκατομμυρίων ευρώ. Δηλαδή οι επενδύσεις είναι το 1,15% των τόκων που θα πληρώσουμε για την ίδια χρονιά.
Συμπέρασμα
Παρά την πλύση εγκεφάλου που καθημερινά μας κάνουν τα ΜΜΕ και οι διάφοροι κυβερνητικοί παρατρεχάμενοι, φαίνεται πλέον καθαρά ότι ο δρόμος που ακολουθεί το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα της χώρας είναι αδιέξοδος. Συνεχής δανεισμός με όλο κα επαχθέστερους όρους, οικονομική ύφεση, ανεργία, σταδιακή εξαθλίωση, ολοκληρωτική εκποίηση της δημόσιας περιουσίας που κάποιοι, ήδη έσπευσαν να την αποτιμήσουν και να το προτείνουν.
Μπροστά στο επερχόμενο χάος, μοναδική ρεαλιστική λύση, φαίνεται να είναι η «στάση πληρωμών». Κάτι, που σε βάθος χρόνου δεν θα το αποφύγουμε, αλλά έχει σημασία να γίνει με ένα επιθετικό πρόγραμμα πολιτικών ανατροπών και πριν οδηγηθεί στην εξαθλίωση το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας και ξεπουληθεί ο πλούτος τα χώρας. Αυτή η επιλογή θα πρέπει να συνδυαστεί με ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα κρατικοποίησης των τραπεζών και άλλων σημαντικών τομέων της οικονομίας. Θα πρέπει να ανατραπεί το υπάρχον πολιτικό σκηνικό, να αμφισβητηθεί στην πράξη η «νεοφιλελεύθερη κυριαρχία των αγορών». Σίγουρα θα υπάρξει αντίδραση. Όμως οι όποιες στερήσεις θα έχουν σαν στόχο την πολιτική και οικονομική ανασυγκρότηση της χώρας και όχι την αποπληρωμή μιας χούφτας τραπεζιτών και επιχειρηματιών όπως συμβαίνει σήμερα.
Παραφράζοντας τον Μάρξ, ούτως ή άλλως, σε λίγο δεν θα έχουμε να χάσουμε και τίποτα. Αντίθετα μπορεί να κερδίσουμε έναν κόσμο ολόκληρο.
Κώστας Ευθυμίου
[1] Πόρισμα που συνέταξε η ανεξάρτητη επιτροπή εμπειρογνωμόνων. Εφ. Μακεδονία 26/2/2010.
[2] Ο τραπεζικός δανεισμός με την εγγύηση του Δημοσίου (που δεν καταγράφεται ως χρέος), γίνεται συνήθως με μεγαλύτερο επιτόκιο απ' ό,τι εάν δανειζόταν απ' ευθείας το Δημόσιο και στη συνέχεια επιχορηγούσε αυτούς τους φορείς. Έτσι όλοι, εκτός από εμάς, είναι ευχαριστημένοι. Οι τράπεζες κερδίζουν υψηλότερα επιτόκια και οι υποχρεώσεις του Δημοσίου παραμένουν διάχυτες στο τραπεζικό σύστημα για μερικά έτη, χωρίς να εμφανίζονται στο χρέος. Είναι λογικό ότι όταν οι υποχρεώσεις αυτές αναληφθούν επίσημα από το Δημόσιο, θα προκληθεί αύξηση του χρέους. Σημειώνεται ότι τα τελευταία χρόνια οι εγγυήσεις που κατέπιπταν (δηλαδή δάνεια που δεν ήταν δυνατό να πληρωθούν) καλύπτονταν με νέο δανεισμό, πάντα με την εγγύηση του Δημοσίου.
